هنر معماری در تزئینات گنبد سلطانیه

خاچکار صلیب قبر
پیشینه خاچکار و صلیب
جولای 28, 2020
آشنایی با ویژگی های سیال
آشنایی با ویژگی های سیال
جولای 29, 2020
گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه

موقعیت جغرافیایی و تاریخی شهر سلطانیه

شهر سلطانیه در محدوده جغرافیایی استان زنجان به فاصله ۳۸ کیلومتری جنوب شرقی شهر زنجان (مرکز استان) با ارتفاع ۱۸۸۰ متر از سطح دریا قرار گرفته است که وسعت آن ۹۴۰ کیلومترمربع است.

منطقه سلطانیه از دیرباز مورد توجه اقوام مختلف قرار گرفته است. بر اساس کتیبه‌های به‌دست‌آمده از شاهان آشور در قرن هفتم قبل از میلاد سلطانیه محل سکونت طایفه جنگاور (ساکارائیها) بوده و در عهد فرمانروایان ماد بنام اریباد خوانده شده است و پارت‌ها آن را به نام نخستین پادشاه خود ارساس نامیدند. باتوجه‌به شباهت چمنزار سلطانیه به چمنزارهای مغولستان، توجه ایلخانان به این منطقه جلب شد. بر اساس متون تاریخی هنگام ورود مغولان به ایران نام سلطانیه شرویاز بوده و بعد از ورود ایلخانان سلطانیه نام‌گرفته است.

معرفی بنای گنبد سلطانیه

بنای گنبد سلطانیه که از نظر حجم و فرم معماری دارای اهمیت بسیاری است و در تاریخ فن معماری ایران نقطه عطفی محسوب می‌شود. این بنا در دوران حکومت اولجایتو (سلطان محمد خدابنده) در مدت حدود نه سال از سال ۷۰۴ تا ۷۱۳ (ه.ق) احداث شده است. از شهر سلطانیه یکی از باشکوه‌ترین پایتخت‌های تاریخ ایران فقط گنبد شگرف و برج و باروی سنگی سترگ دولت خانه‌اش باقی‌مانده و هنوز راه طولانی باقی است تا ارزش‌های ناشناخته آن روشن شود ولی همین اندک می‌تواند مصداق گویای عصر مهمی از تجدید حیات هنر و معماری ایران باشد.

از خصوصیات ایجاد این شهر می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:

١- محیطی سرسبز و پر آب

۲ – وجود مشاوران و طراحان ایرانی در دستگاه حکومت

۳- دعوت از هنرمندان و استادکاران ماهر و باذوق سراسر کشور برای طراحی و اجرا.

۴- خواست و حمایت شاه ایلخانی باتوجه‌به قبول دین اسلام و آشنایی به فرهنگ ایران‌زمین.

لذا این اتفاق (ساخت گنبد سلطانیه) از مهم‌ترین اقدامات مثبت دوره ایلخانی می‌باشد. چون هجوم مغول‌ها و کشتار و وحشت حدود یک قرن در کشور جز تخریب و بی‌ثباتی و کشتار چیزی باقی نگذاشته بود. مغولان که فاقد فرهنگ شهرسازی و معماری بوده‌اند در زمانی که مشاوران باتدبیر ایرانی در کنار آنها قرار گرفتند کم‌کم از خواب غفلت بیدار شده و فهمیدند در کشوری پا گذاشته‌اند که دارای تمدن و فرهنگ غنی و باشعور و مردمی آرام و بااحساس و باایمان می‌باشند؛ لذا حکمرانان اواخر حکومت مغولان را بر آن داشت که در این فرهنگ چندین هزارساله وارد شوند و از آن حالت خونریزی و تهاجمی خارج شده و وارد مرحله پذیرش فرهنگ ایرانی اسلامی بشوند و درایت زمان، دوران سازندگی پس از جنگ شروع شد. تمام فکر، طرح و سازندگی توسط مردمی انجام می‌گرفت که هزاران سال سابقه فرهنگ شهرنشینی و سازندگی داشتند و همیشه در طول تاریخ بافرهنگ غنی و اعتقادی دشمن خود را زمین‌گیر نموده‌اند و این حرکت سازندگی به یکی از درخشان‌ترین دوره تاریخی در کشور بدل شد. البته نمونه‌های بسیار دیگری در طول سال‌های ۷۰۰ تا ۷۵۰ هـ ق در سطح کشور ساخته شد که می‌توان چندین نمونه آن را مثال زد. مانند تزئینات مسجد جامع ورامین، مسجد جامع کبیر یزد، مسجد جامع کرمان، محراب مسجد جامع ارومیه، مقبره شیخ عبدالصمد نطنزی و دیگر آثار موجود در سطح کشور که تاکنون تعداد ۲۵۴ اثر مستندسازی شده است

گنبد سلطانیه بی‌تردید از فاخرترین مثال شناخته شده معماری و هنر دوران تاریخی ایران می‌باشد. این گنبد با قطر دهانه‌ای در حدود ۲۵/۵ متر و ارتفاع ۴۸/۵ متر بنایی است ۸ ضلعی که طول هر ضلع آن ۱۷ متر می‌باشد. این بنا یکی از مهم‌ترین و عظیم‌ترین بناهای آرامگاهی دوره اسلامی در ایران است که پس از دو بنای معروف در فلورانس ایتالیا و استانبول ترکیه سومین بنای عظیم تاریخی در جهان به شمار می‌رود. این بنا به شماره ۱۶۶ در تاریخ ۱۳۱۰/۱۰ /۱۵ ه.ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. همچنین به دلیل ویژگی‌های منحصر به فردش در اجلاس جولای ۲۰۰۵ کمیته میراث جهانی در دوربان آفریقای جنوبی به عنوان هفتمین اثر تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی قرار گرفت.

تزئینات در بنای گنبد سلطانیه

تزئینات گنبد سلطانیه به دو دوره تقسیم می‌شود که دوره اول شامل تزئینات اصلی گنبد (۷۰۴-۷۱۳ ه.ق) و دوره دوم شامل گچ‌بری و نقاشی روی تزئینات لایه اول (۷۱۳-۷۱۵ ه.ق) است. هر دو دوره تزئینات دارای خصوصیات و ارزش‌های بالایی می‌باشند که نشانه هنرنمایی استادکاران و هنرمندان باذوق ایرانی است، تزئینات داخلی بنا باتوجه‌به ارتفاع بلند بنا و دید انسان طراحی شده است. هرقدر ارتفاع بلندتر می‌شود مقیاس تزئینات بزرگ‌تر شده و ترکیب رنگ‌ها با ورقه طلا چنان تلالویی در فضا ایجاد نموده که احساس سنگینی را از بنا گرفته است که در نهایت به آن سبک‌باری و توازن می‌بخشد که علی‌رغم توده عظیم آن تعادلی دلپسند دارد و همین نسبت‌های هماهنگ، رنگ‌های درخشان همگی در یک تعادل کامل ترکیب شده و به بنا ظاهری یگانه بخشیده است و این بنا از لحاظ ساختار، یک شاهکار معماری است. هر دو دوره تزئینات متعلق به زمان ایلخانیان و هم‌زمان با اولجایتو و ابوسعید فرزند وی صورت‌گرفته است. طرح‌های بکار رفته در این تزئینات از نظر گرافیکی منحصربه‌فرد و متنوع هستند.

ساختار تزئینات پیش‌ساخته

طراحان و هنرمندان در جهت سرعت بخشیدن به اجرا کار که خواست سلطان (اولجایتو) برای افتتاح ارگ سلطنتی بوده است به طراحی و اجرا فوق‌العاده‌ای دست زدند. در تفکر تازه طراحان، از تکنیک پیش‌ساخته در تزئینات نقاشی و گچ‌بری روی پارچه استفاده نموده که تا آن زمان بی‌سابقه بوده است که در این اقدام پیش ساختگی تزئینات، خصوصیات بسیاری در جهت طرح و اجرا به شرح ذیل به‌دست‌آمده است.

ا- در جهت سرعت بخشیدن به اجرا تزئینات مرحله دوم که زمان بسیار کمتری را برای اجرا داشته‌اند.

۲- در جهت سبک بودن وزن تزئینات گچی به خصوص در منحنی زیر کاسه گنبد و اتصال آن.

۳- برای ایمن بودن انسان‌ها از ریزش قطعات سنگین از ارتفاع بلند زیر گنبد

۴- این تکنیک در معماری باعث تغییر شکل فضا و دید غنی و باشکوه و عظمت بیشتر معماری شده است و به آسانی توانسته‌اند با تزئیناتی که دارای برجستگی و سایه و روشن قوی از فاصله دور می‌باشد، محیطی را خلق نمایند که به راحتی قابل دید باشد.

۵- عمل اجرای تزئینات در ارتفاع بالا یعنی زیر کاسه گنبد مسئله بسیار مشکل و وقت‌گیر بوده است، به همین جهت طرح پیش ساختگی قالب‌های گچی و پارچه راه‌حل مناسبی از نظر وقت و هزینه در طراحی و اجرا در نظر گرفته شده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *