کاروانسرای خانات
کاروان‌سرا ی خانات آرامش معماری کهن
جولای 27, 2020
گنبد سلطانیه
هنر معماری در تزئینات گنبد سلطانیه
جولای 28, 2020
خاچکار صلیب قبر

خاچکار صلیب قبر

خاچکار سنگی، صلیب‌های سنگی

برای بسیاری از مسیحیان و غیر مسیحیان شاید مهم باشد که ریشه‌های صلیب، این نماد مشهور کیش و آیین مسیحیت، از کجا سرچشمه می‌گیرد و چه کاربردهای فرهنگی دارد. معمولاً در برخورد بافرهنگ گرافیکی و مجسمه‌سازی ملت ارمنی، تزیین قبرها با نقوش، به‌ویژه سنگ قبرهایی به نام خاچکار هر بیننده غیر ارمنی را جذب می‌کند و حتی چراهایی را در ذهنش به وجود می‌آورده چون خاچکارها ویژه ملت ارمنی هستند. در کل فرهنگ بصری ارامنه شاخه بسیار مهم و قابل‌توجهی را به خود اختصاص می‌دهد در ۲۰۰ میلادی، بعدازاین که اولین مسیحیان به طور رسمی مسیحیت را به عنوان دین خود پذیرفتند، تیرداد، پادشاه ارمنستان، به کمک گریگور لوساوریچ، اولین کلیسا را روی باقیمانده معبد خدایان بنا نهاد. نام آن کلیسا اجمیازین است. ارامنه، در طی تاریخ و تمدن خویش، ارزش‌های بسیار بزرگ فرهنگی آفریده‌اند. معماری، نقاشی و موسیقی قرون وسطایی از دیرباز از مرزهای تاریخ فرهنگ ارامنه بیرون‌آمده و جای خاصی را در تاریخ تمدن پیدا کرده‌اند یکی از فنون مختص ارامنه در قرون وسطا ساخت مجسمه‌های یادبود موسوم به خاچکار است که گستره وسیعی در ارمنستان دارند، فنون ساخت این خاچکارها بر پایه عادت قدیمی استوار است که به‌مرورزمان و با تکامل در تشکیلات و سازه آن، در طی قرون وسطا، به شکل‌های نوین و ارزشمندی، نمایان شده‌اند. اگر قرن‌های چهارم تا هفتم میلادی را دوره پیشرفت خاچکارها به شمار آوریم، قرن‌های نهم تا یازدهم قرون ابتکار توسعه و سازندگی هنر صلیب‌های سنگی و به تکامل رسیدن معماری آن زمان محسوب می‌شود با مطالعه تاریخ هنر و معماری ارمنستان با آتشکده‌هایی (این آتشکده‌ها مربوط به قبل از قرون وسطاست و نشانه‌های پرستش دارند) روبه‌رو می‌شویم که با خود آثار فرهنگی به همراه دارند. در این مقبره‌ها، بیستون‌های کنده‌کاری‌شده که مربوط به زمان پرستش آستیک (الهه آب) است، وجود دارند. این ستون‌ها و سنگ یادگارها متشکل از پایه و زیر پایه و تخته سنگی هستند که روی آنها را با خطوط میخی کنده‌کاری کرده‌اند. در منابع تاریخی آمده است: قبل آن مسیحیت این سنگ‌ها اجدادی به شهرهای بت پرس ارمنستان یادگار داده می‌شده‌اند. یا بر سر راه‌های ارتباطی این شهرها به یکدیگر قرار می‌گرفته‌اند.

قسمت‌هایی از آنها که به قرن‌های بعدی (چهارم و پنجم میلادی) رسیده‌اند، بنا و شالوده نشانه صلیبی قرار گرفته‌اند. سنگ یادگارهای این دوره از دو قسمت تشکیل شده‌اند: پایه و حجم مستقیم عمودی اما سنگ یادگارها بعد از مسیحیت به تکامل رسیدند، و متشکل از سه قسمت هستند، به‌طوری‌که علاوه بر پایه، در قسمت تحتانی آن، یک‌پایه پله مانند اضافه شده است در اوایل دوره قبول مسیحیت، قرن چهارم میلادی برخی از بتخانه‌ها به کلیسا تبدیل شدند و بر خرابه‌های آتشکده‌هایشان معابد و کلیساها را بنا نهادند و باایمان به دین مسیحیت، نماد آن، صلیب را در همان مکان‌ها قرار دادند پس از تغییر مذهب به مسیحیت، صلیب چوبی مظهر دین جدید در بسیاری از معابد ارمنستان برپا شد. اولین سعی در جایگزینی صلیب سنگی به جای صلیب چوبی به قرن‌های چهارم تا هفتم میلادی برمی‌گردد. این صلیب‌های سنگی به شکل صلیب‌های بال‌دار بودند که در کاوش‌های نوین به‌دست‌آمده‌اند و به عنوان الگوی هنری و منحصربه‌فرد ارامنه به نام خاچکار معروف شده‌اند، پیشرفت و تکامل صلیب‌های سنگی و تغییرات آن هم‌زمان با معماری آراسته قرون وسطا بیانگر فرهنگ و هنر شکل‌یابی آنهاست که با ایده و آرمان و هدف‌های خاصی از رویدادهای تاریخی توأم باذوق و سلیقه شخصی سازنده مشاهده می‌شود در قرن‌های نخست پذیرفته شامل دین مسیحیت مقصود را هدف کنده‌کاری‌های خاچکارها و نقش‌برجسته‌های پیشانی معابد ترویج و گسترش ایمان به مسیح و محکم کردن آن بود. اما، از اواخر قرن نهم میلادی، محور و هدف این فعالیت­ها نجات روح می‌شود. به همین منظور نقش‌برجسته‌های کوچکی بر پیشانی معابد ایجاد و برای نجات روح هدایایی به صومعه‌ها و مکان­ها مقدس اهدا و خاچکارهایی در آن مکان‌ها برپا می‌شد. در اصل، با داشتن همان هدف، خاچکارها تصاویر به صلیب کشیده شدن عیسی مسیح را نشان می‌دهند. سپس خاچکارها با نشانه‌های حجمی به میدان می‌آیند و به مناسبت‌های پیروزی در نبردها و جاودانه ساختن وقایع مهم تاریخی (ساخت کلیساها، نهرها، پل‌ها و عمارت‌های تاریخی) ایجاد می‌شدند در قرن‌های نهم تا سیزدهم میلادی خاچکارها عموماً از طرف مردم به صورت موقوفه به کلیساها اهدا می‌شدند تا به عنوان یادگاری از طرف اهدا کنندگان برای نسل‌های آینده باقی بمانند. در این دوران است که خاچکارها وارد عرصه فرهنگ و تمدن ارامنه می‌شوند. هنر سنگ‌تراشی و معماری ارمنستان در قرون وسطا پیشرفت چشمگیری داشته و از قرن یازدهم میلادی خاچکارها در ابعاد کوچک و باظرافت بیشتر که نزدیک به حرفه طلاسازی و سوزن‌دوزی است ساخته‌شده‌اند. اطراف هر خاچکار کادربندی‌های مخصوصی با شکل‌های مربع، چندضلعی، ستاره به دیده می‌شود و در قسمت فوقانی هر خاچکار معمولاً اشکال مقدس و تمثال آنها (تمثال خدای نشسته بر تخت، تمثال حضرت مریم. تصاویری از غسل تعمید مسیح، …) کنده­کاری شده است. سپس خاچکارها در خدمت سنگ قبرها درآمدند، با این هدف خاچکارهای بسیاری با قرارگرفتن در ساختمان و دستگاه تشکیل‌دهنده مقبره که جنبه معماری آن را کامل می‌کند، ساخته‌شده‌اند هنر ساخت بنا خاچکار در زمان حمله مغول و سلجوقیان به ارمنستان برای مدتی متوقف شد و تا قرن چهاردهم میلادی این هنر نتوانست رشد کنند. اما در قرن‌های شانزدهم و هفدهم میلادی، زمانی که ارمنستان بین ایران و ترکیه تقسیم شد، شیوه ساخت خاچکارها برطبق عادت قبلی شروع شد و ادامه یافت. مطالعاتی که بر سنگ‌های صلیبی قبرستان جلفا (قرن‌های شانزدهم تا هجدهم میلادی) انجام شده نشان می‌دهد، صلیب سنگی که بین دو خاچکار و در زیر یک هلال قرار گرفته، متأثر از هنر ایرانیان بوده است خاچکارها، به عنوان نماد هنر، جزئی از وجود آراسته به شمار می‌روند که به وسیله آن اعتقاد و ایمان خود را نسبت به حضرت مسیح نشان می‌دهند. همچنین حس میهن‌پرستی، نوع‌دوستی و غنای فرهنگ و هنر را بیان کرده و جایگاه ارزشمندی را در بین گنجینه‌های بین‌المللی پیدا نموده‌اند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *