ابزار و وسایل نور و روشنایی معماری باستان

کنترل‌کننده‌های نور معماری باستانی
کنترل ‌کننده‌های نور معماری باستانی بخش اول
آگوست 12, 2020
کنترل‌کننده‌های نور معماری باستانی
کنترل‌ کننده‌های نور معماری باستانی بخش دوم
آگوست 12, 2020
صوفی در حمام

صوفی در حمام

بعد از به پایان رسیدن روشنایی روز، انسان در تاریکی شب نیز نیازمند نور بوده است. 

پس از استقرار دائم و تشکیل شهرها و ساخت خانه‌های مسکونی وجود یک وسیله به عنوان عامل نور مصنوعی که بتوان آن را از جایی به جایی حمل کرده و یا اینکه بتوان از آن در هرجایی از ساختمان استفاده کرده حس شد. 

بنابراین از این زمان تأمین نور مصنوعی با وسایلی که عوامل نوری نامیده می‌شوند آغاز شد و بشر به ساخت وسایل گوناگونی در این زمینه روی آورد. 

این وسایل که در مجموع وسایل روشنایی نامیده می‌شوند جهت تأمین نور مصنوعی برای روشنایی بخشیدن محیط اطراف در هنگام تاریکی شب بودند.

وسایل روستایی در زمان قدیم عبارت‌اند از: 

پیه سوزها

شمعدان‌ها 

چراغان‌ها

پایه چراغ‌ها

قندیل‌ها

فانوس‌ها

مشعل‌ها

شمع‌ها 

نور چراغ‌های روغنی

وسایل روشنایی در نگارگری ایران: 

اسرار یکی از خصایص بارز نگارگری ایران، دقتی است که نگارگر در ثبت و به تصویر کشیدن انسان‌ها، وقایع، حوادث، مراسم، اشیاء و چگونگی کاربرد آنها دارد و می‌توان به عنوان منبع معتبری از این مأخذ استفاده کرد.

 دررابطه‌با موضوع موردبحث ما نیز می‌توان به مینیاتورها رجوع کرد، زیرا باتوجه‌به ویران شدن ابنیه تاریخی درگذشته و کمبود ابزار مربوط به روشنایی، یکی از راه‌های شناخت ما، بررسی وسایل موردنظر در نگارگری است حتی نمونه‌هایی را که در حال حاضر در دسترس ما نیستند می‌توان در مینیاتورها یافت و همچنین می‌توان چگونگی تأمین روشنایی بنا و عواملی را که در معماری ذکر کردیم از دید نگارگر بررسی کرد.

 نحوه نور و روشنایی بنا از دید نگارگر 

عواملی که در معماری سنتی ایران به عنوان عنصری برای روشنایی بنا نام‌برده شدند تااندازه‌ای در مینیاتورها قابل رویت می‌باشند از جمله: جام‌خانه، در و پنجره‌های مشبک، شیشه‌های رنگی که در داخل پنجره‌ها کار گذاشته می‌شدند. 

روشن‌دان شبکه مشربه، بالکانه (ایوانی برجسته و بیرون‌زده که دورتادور آن را شبکه‌های چوبی قرار گرفته) مورد دیگری که قابل‌توجه است، دقتی است که نگارگر برای روشن نشان‌دادن بنا در شب و یا در تاریکی از خود نشان داده و داخل پنجره‌ها را با رنگ سفیدپر کرده تا نمایشی از روشنایی داخل بنا در هنگام شب داشته باشد. به‌عنوان‌مثال در مینیاتور (صوفی در حمام) از هفت‌اورنگ نظامی مربوط به دوره صفویه؛ ۳ عامل را که جهت روشن‌کردن بنا مورداستفاده قرار گرفته می‌توان تشخیص داد.

مورد اول در بالای صحنه پنجره‌ای است که دارای شیشه‌های رنگی (قرمز، سبز، زرد) می‌باشد، در پایین صحنه ۳ عدد جام‌خانه به تصویر کشیده شده (جام‌خانه­ ها نورگیرهایی بودند که در بالای سقف حمام­ها تعبیه می­شدند و عبارت از شیشه‌های ته­قرابه بودند که در میان حلقه‌های سفالین جای می‌گرفتند.) و مورد سوم طاقچه‌هایی هستند که به‌صورت قرینه قرار گرفته‌اند و در داخل هرکدام از آنها یک پیه‌سوز برای روشن‌کردن محیط داخل قرار گرفته است.

وسایل نور و روشنایی در نگارگری 

در این بخش انواع وسایل روشنایی که نام‌برده شد در مینیاتورها قابل جستجو بوده و به وضوح قابل‌مشاهده و همچنین قابل دسته‌بندی هستند. انواع قندیل‌ها، پیه سوزها شمعدان‌ها، چراغ‌های روغنی، مشعل‌ها در مینیاتورها به تصویر کشیده شده‌اند.

حتی نمونه‌هایی که در حال حاضر در دسترس ما نیستند نیز در آنها به چشم می‌خورد، این وسایل در نگارگری از تنوع چشمگیری برخوردارند و می‌توان با دقت در آنها با نحوه کاربرد آنها مکان استفاده، چگونگی استفاده و همین‌طور که گفته شد با انواع آنها آشنا شد و شاید باتوجه‌به آنها ابهاماتی که در زمینه چگونگی کاربرد و استفاده و همچنین اهمیت آنها وجود دارد برطرف ساخت.

 به‌عنوان‌مثال کاربرد مشعل‌ها را در گذرها کنار درها و پشت‌بام‌ها می‌توان تشخیص داد. 

همچنین استفاده از حفاظ مخصوصی به‌صورت قفس که بر روی آن پرده شفافی جهت جلوگیری از خاموش شمع و افزایش نور آن کشیده می‌شد و تنها در مینیاتور با آن برخورد می‌کنیم، یا نوع مخصوصی از یک چراغ که از سقف آویزان می‌شد و نمونه ابتدایی از یک لوستر می‌باشد.

 بر روی تمامی این وسایل، انواع تزئینات نقش شده و در واقع ضبط و ثبت نقاش از این وسایل در نقاشی بسیار دقیق و ظریف می‌باشد.

به‌عنوان‌مثال در مینیاتور صحنه‌ای از یک حرکت دسته‌جمعی، ایران یا آسیای مرکزی کتابخانه استانبول ۴ نوع از وسایلی که ما به‌عنوان وسایل روشنایی از آنها نام بردیم در این تصویر دیده می‌شود از راست به چپ ۲ عدد شمع بلند و تزئین شده، یک عدد قندیل فلزی که متصل به میله‌ای است، ۲ عدد مشعل یکی با ۲ شاخه و دیگری ۱ شاخه و قفسی که شمع در داخل آن قرار گرفته است،

این تصویر نشان می‌دهد که از تمام این وسایل هنگام شب و به هنگام حرکت استفاده می‌شده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *