مقرنس و تأثیر معماری ایران در شبه قاره

تعاریف فضاهای اقامت
تعاریف فضاهای اقامت پارت دوم
آگوست 18, 2020
دیوار شفاف در صنعت ساختمان
دیوار شفاف در صنعت ساختمان
آگوست 18, 2020
مقرنس و تأثیر معماری ایران در شبه قاره

مقرنس و تأثیر معماری ایران در شبه قاره

نگاهی به نشریه مقرنس

مقرنس نشریه‌ای است درزمینه هنر مسلمانان و معماری اسلامی که یک‌بار در سال منتشر می‌شود. سر ویراستار آن اولگ گرابار و موضوع مقاله‌های آن بسیار متنوع است.

مجلد یازدهم مقرنس شامل دوازده مقاله است. سه مقاله از آن را که مربوط به ایران است در زیر به‌اجمال معرفی می‌کنیم.

نماد شناسی

پادشاهی ساسانی در دکن چهارده قرن پس از میلاد مسیح

مهرداد شکوهی، مؤلف مقاله، از هنرشناسان و باستان شناسان صاحب‌نام ساکن انگلستان و مدرس دانشگاه است. وی درزمینه هنر اسلامی و شناسایی آثار اسلامی هند صاحب چندین تألیف به زبان انگلیسی است. همچنین تحقیقات گسترده‌ای درباره خاستگاه مساجد اولیه مناطق مرکزی و حاشیه کویر ایران دارد. موضوع بررسی وی نشان‌هایی است که « بهمنیان» به کار می‌بردند.

نگاهی به سلسله بهمنیان

در قرن چهاردهم میلادی در دکن، واقع در هند مرکزی، سلسله پادشاهی مشهوری تأسیس شد که شاهان آن خود را «بهمنی» می‌نامیدند. این سلسله را شخصی به نام حسن بنیان نهاد که می‌گویند تبار ایرانی داشته است.

 آخرین پادشاه از هجده پادشاه این سلسله کلیم‌الله است که در سال ۹۳۲ هق /۱۵۲۶م بر تخت نشست. بهمنیان ادعا می‌کردند که از تبار ساسانیان‌اند و نشان‌هایی به کار می‌بردند که به نشان‌های شاهان ساسانی شباهت داشت.

 به نظر مؤلف، در دورانی که شاید فارسی‌زبانان نشان‌های شاهنشاهی ساسانی را نمی‌شناختند عجیب می‌نماید که پادشاهان بهمنی آن‌ها را به کار می‌بردند و شباهت بسیار نقش‌مایه‌های بهمنی و ساسانی را نمی‌توان اتفاقی دانست.

 تاکنون پژوهندگان درباره خاستگاه این نقش‌مایه‌ها و ارتباط احتمالی آن‌ها با ادعای بهمنیان اظهارنظر نکرده‌اند. این موضوع همراه با بررسی نشان‌های ساسانی مضمون مقاله را تشکیل می‌دهد.

تقابل سبک شناسی سنتی و اروپایی

شاه‌عباس دوم، فتح قندهار، چهل‌ستون و دیوارنگاره‌ها

مؤلف با مطرح کردن تفاوت سبک نقاشی‌های چهل‌ستون به ارائه نظریات مختلف در باب تاریخ ترسیم آن‌ها و بحث در این مورد می‌پردازد.

دو سبک سنتی و اروپایی در نقاشی‌های این بنای مجلل دیده می‌شود

سبک سنتی

در نقاشی‌های ردیف‌های پایین دیوار تالار بارگاه، اتاق‌های کوچک گوشه‌ای و ایوان‌ها.

سبک اروپایی

دیوارنگاره‌های عظیم تالار. اکثر محققان بر آن‌اند که نقاشی‌های دسته دوم در حدود بیست سال پس از اتمام ساختمان بنا در ۱۰۵۷ ه ق به آن افزوده‌شده است و اساساً این تفاوت سبک را ناشی از تکمیل دومرحله‌ای بنا در زمان شاه‌عباس اول و دوم می‌دانند.

 در این مقاله از جنبه‌ای دیگر، یعنی از جنبه ارتباط دیوارنگاره‌ها با عملکرد بنا به این موضوع پرداخته‌شده است.

چهل‌ستون

بزرگ‌ترین قصر در محدوده دولت‌خانه به شمار می‌آمد و پذیرایی‌های رسمی دربار و جشن‌های سال نو در آن برگزار می‌شد. مؤلف پس از شرح معماری بنا نقاشی‌ها را ازنظر مضمون به چهار گروه تقسیم می‌کند و مهم‌ترین آن‌ها را صحنه‌های تاریخی تالار بارگاه می‌داند.

وی با استناد به قول دو مورخ هم‌عصر شاه‌عباس دوم، محمد طاهری وحید و ولی قلی شاملو، که تاریخ احداث بنا را ۵۷-۱۰۵۶ ه ق / ۱۶۴۷م ثبت کرده‌اند، مصراع آخر کتیبه دیوار عقبی تالار که در آن همین تاریخ آمده.

 همچنین مدیحه صائب تبریزی نتیجه می‌گیرد که چهل‌ستون فقط در زمان شاه‌عباس دوم بناشده است، به نظر وی، در میان منابع فارسی، بیشترین اطلاع درباره چهل‌ستون و تاریخ احداث آن را می‌توان در مدیحه صائب تبریزی، ملک‌الشعرای دربار شاه‌عباس دوم، یافت.

صائب در این شعر، اجزایی از بنا را که بیشتر شایسته تحسین می‌بیند برمی‌شمرد، ازجمله به دیوارنگاره‌های تالار ، استخر و باغ‌ها اشاره می‌کند. مؤلف دلایل خود را مبنی بر اینکه این مدیحه به چهل‌ستون برمی‌گردد و نه به باغ و عمارت دیگری ذکر می‌کند.

ضمن معتقد است که معماری چهل‌ستون خاص دوره‌ای از تحول معماری کاخ‌های صفوی است که پس از شاه‌عباس اول اتفاق افتاده است.

بررسی ارتباط مضمون نقاشی ها و وقایع

سپس به موضوع نقاشی‌ها و ارتباط مضمون آن‌ها با وقایع آن دوران می‌رسیم. به این دلیل که هیچ امضا با تاریخ با سند دیگر در نقاشی‌ها وجود ندارد فقط از اشاره‌های غیرمستقیم منابع و یا معیارهای سبکی و درونی ممکن است به تاریخ تصویر آن‌ها پی برد.

سبک سنتی ایرانی

 در سراسر قرن یازدهم ه ق سبک سنتی ایرانی و سبک ملهم از اروپا در نقاشی ایرانی در کنار هم وجود داشته است و رضا عباسی در هر دو سبک شاگردانی پرورده است و این احتمال وجود دارد که تفاوت سبک نقاشی‌های چهل‌ستون، نه به دلیل وقفه زمانی در ترسیم آن‌ها، بلکه ثمره همکاری هم‌زمان گروهی از هنرمندان با سبک‌ها و توانا بهای فنی متفاوت بوده است.

 مؤلف با بحث درباره آرای دیگر صاحب‌نظران و با ذکر دلایل خویش تاریخ خلق همه نقاشی‌ها را در حدود ۱۰۵۷ هدف تعیین می‌کند.

به این نکته نیز اشاره می‌کند که مسئله قندهار که در سمت بیش از اتمام ساختمان بنای چهل‌ستون پیش آمد دلیل انتخاب موضوع نقاشی‌هایی است که در تالار بارگاه وجود دارد. یعنی روابط دربار صفوی با همسایگان شرقی.

تفرجگاه  شاه جهان

ایوان دولت خانه عام و چهل‌ستون

پس‌ازآنکه شاه جهان، پنجمین پادشاه سلسله مغول، در ۱۰۲۷ ه ق/۱۶۲۸م بر تخت نشست فرمان داد که در کاخ‌های بزرگ مراکز امپراتوری مغول، به‌ویژه آگرا و لاهور، تالارهایی برای بار عام بسازند.

در ابتدا تالارها را از چوب ساختند تا جانشین چادرهایی شود که تا آن زمان به این منظور به کار می‌رفت؛ اما به‌تدریج بناهای محکم‌تری به‌جای این ایوان‌های چوبین ساخته شد.

این تالارها را مورخان و شاعران دربار شاه جهان «ایوان دولت‌خانه خاص و عام» و «ایوان چهل‌ستون» نامیده‌اند و امروزه به دیوان عام معروف است. گذشتگان شاه جهان مردم را در «صحن خاص و عام یعنی در فضای باز بار می‌دادند و ساختن این تالارها تغییری در سبک کاخ سازی مغولان به شمار می‌آمد.

 مراسم بار عام در این تالارها می‌پردازد  و متذکر می‌شود که از تالارها در جشن‌های بزرگ دربار، به‌ویژه نوروز و جشن جلوس، وعیدهای مذهبی و نیز در مراسم وزن کردن پادشاه در روزهای ولادت شمسی و قمری وی (موسوم به جشن وزن شمسی و وزن فری هم استفاده می‌کردند، در مراسم عروسی شاهزادگان.

اختصاص کلمه خلوت به دیوان عام

 دیوان عام را خلوت می‌گفتند چراکه فقط زنان دربار حق رفت‌وآمد به آنجا داشتند.

در ماه رمضان نیز در دیوان عام به فقرا افطار می‌دادند. سپس قرابت نام و شکل آن‌ها چهل‌ستون را با تالارهای صفویان بررسی می‌کند.

درواقع چهل‌ستون‌های شاه جهان پیش از تالارهای صفوی ساخته‌شده است و مغولان که می‌خواستند با همسایه و رقیب قدرتمند خود برابری کنند از پرسپولیس الهام گرفتند.

 پرسپولیس را در ایران پس از اسلام چهل‌ستون، چهل‌منار و تخت جمشید نامیده‌اند و مورخان و شاعران  دربار شاه جهان نام چهل‌ستون را از پرسپولیس گرفته‌اند.
درنتیجه نویسنده به این نتیجه می رسدکه تقلید مغولان از آن نمونه نسبت  به باورهای تیموریان و صفویان، بهتر از کار درآمدهاست.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *