نحوه کار سیستم گرمایشی حمام در گذشته

حمام عمومی
گذری بر معماری حمام های تاریخی در ایران
آگوست 21, 2020
فضاهای بهداشتی
الزامات کلی فضاهای بهداشتی
آگوست 22, 2020
سیستم گرمایش از کف حمام

حمام عمومی

گرم خانه در فضای حمام عمومی

پشت حمام گرمخانه‌ای وجود داشته که آب را در دیگ‌های بزرگ مسی به جوش می‌آورد. آب جوش و بخار از گرمخانه و از طریق شبکه‌ای از لوله‌های سفالی به قسمت‌های متفاوت حمام توزیع می‌شد. این گرمخانه معمولاً دارای یک در پشتی بود که از طریق آن سوخت موردنیاز گرمخانه به آن می‌رسید. در اغلب حمام‌ها مسیر دسترسی به سربینه، میان در و گرمخانه دارای طراحی جالبی بود. به‌این‌ترتیب که هر فضا به‌وسیله راهرو و هشتی از فضای دیگر متمایز می‌شد تا دما و رطوبت هر فضا نسبت به فضای مجاور تنظیم شود. فضای سربینه ازنظر مساحت و تزیینات از سایر فضاها مشخص‌تر بود و عموماً به شکل هشت‌گوش و چهارگوش ساخته می‌شد. در اطراف آن سکوهای نشیمن و رختکن می‌ساختند و زیر سکوها حفره‌های جای کفش بود. بالای سقف گنبدی شکل حمام‌ها، انواع نورگیرها قرار داشت .

سیستم گرمادهی

سیستم گرمادهی حمام‌ها درگذشته ازنظر فنی نحوه گرمارسانی و با تأمین حرارت حمام‌ها خود تخصص به شمار می‌رفت و معمولاً افراد مطلعی این کار را انجام می‌دادند. ازجمله این کارها، نحوه اجرای آب‌بندی دیگ (تیان) حمام بود.

دیگ حمام و طریقه ساخت آن

 دیگ حمام ظرف مدور فلزی لبه پهنی بود که روی مصالح ساختمانی قرار می‌گرفت. مصالح ساختمانی ترکیبی بود از خاک رس و آهک با نسبت یک‌به‌دو، پشم بز و پی یا موم که در اصطلاح «پی دارو» نامیده می‌شود.

لایه‌ای از کرباس، قیر و ملات روی لبه دیگر گسترده می‌شد تا لبه کاملاً آب‌بندی شود و از نفوذ آب به داخل آتشدان جلوگیری به عمل آید. سپس کف خزینه را با ساروج ساخته‌وپرداخته می‌کردند؛ به‌طوری‌که با این مکان ارتباط پیدا می‌کرد و هنگامی‌که آتشدان را روشن می‌کردند، آب خزینه کاملاً گرم می‌شد. بدیهی است برای گرم کردن آب، حرارت زیاد لازم بود که درنتیجه احتیاج ابه دودکش های مرتفع بود که دود حمام را در سطح بالاتری پخش کند. سیستم گرمادهی حمام‌ها شامل انواع سوخت، تون (آتشخانه یا آتشدان)، تیان، گربه‌رو، دودکش‌ها و گودالی برای جمع‌آوری خاکستر می‌شد.

سوخت حمام عمومی

سوخت حمام‌ها عموماً خار بیابان، برگ خشک درختان و فضولات حیوانی بود. معمولاً زیر خزینه صفحه‌ای فلزی با فلز هفت‌جوش به قطر ۶۰ تا ۱۱۰ سانتی‌متر حدفاصل آب‌وآتش قرار می‌گرفت . همچنین، قسمت‌های گوناگون گرمابه متناسب با نیاز حرارتی و رطوبتی آن طراحی و ساخته می‌شد.

 بر این اساس، دسر بینه که نیازمند گرما و رطوبت کمتری نسبت به سایر قسمت‌های گرمابه بود، علاوه بر دارا بودن منبع حرارتی کمتر و همچنین قرار گرفتن در عمق کمتری از زمین، از ارتفاع بیشتری نسبت به سایر قسمت‌های گرمابه برخوردار بود. به همین ترتیب، گرمخانه که نسبت به سایر قسمت‌های گرمابه به گرما و رطوبت بیشتری نیاز داشت، علاوه بر دارا بودن منبع حرارتی بیشتر (گرمایش از کف) و همچنین قرار گرفتن در عمق بیشتری از زمین، از ارتفاع کمتری نیز برخوردار بود. این امر موجب تجمع گرما در ارتفاع نزدیک‌تری نسبت به سطح حضور افراد و صرفه‌جویی در مصرف سوخت می‌شد.

فرم گنبد کوچک‌تر و خوابیده‌تر در این قسمت، موجب کاهش سطح تماس با محیط خارج، تبادل حرارتی کمتر و کاهش مکش هوای گرم داخل به خارج از گرمابه می‌شد.

گرمایش از کف در قدیم

 یکی از بهترین سامانه‌های حرارتی و صرفه‌جویی در مصرف انرژی، استفاده از سامانه گرمایش از کف است. در ایران در مناطق کوهستانی و سردسیر، ازجمله آذربایجان، از این روش استفاده می‌کردند و از قرن دهم به‌طور گسترده در گرمایش گرمابه‌ها به کار گرفته شد. در این دوره، از گربه‌روها برای تأمین گرمایش گرمابه‌ها بهره می‌گرفتند.

 در این سامانه، دودکش کمکی که روی تون یا آتشخانه نصب می‌شد، پس از گل انداختن آتش و نزدیک شدن آن به نقطه احتراق، مانند بادگیر سماور عمل می‌کرد و با بستن خروجی دودکش به‌وسیله کفگیر کی که روی بام تعبیه‌شده بود، حرارت و دود را به درون کانال کف گرمابه (گربه‌رو، طبق آتش با جهنم گرمابه) می‌فرستاد و نهایتاً آن را از دودکش‌های کناری به بیرون انتقال می‌داد.

بخش تأسیسات حرارتی گرمابه‌های تاریخی ایران از محل انبار خار یعنی خار خانه، تون، تیان، گربه‌رو، دودکش‌ها او گودال خاکستر، و بخش تأسیسات آبی آن‌ها از منبع ذخیره آب که با آب چاه یا قنات تغذیه می‌شد، تنبوشه های سفالی که آب را به خزینه و حوض‌ها هدایت می‌کردند، و تنبوشه هایی که فاضلاب را به چاه فاضلاب می‌بردند، تشکیل می‌شد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *