نگاهی به تزیینات سنگی و حجاری بقعه پیربکران

تبیین مفاهیم معماری سلجوقی
تبیین مفاهیم طراحی و تزئینات هندسی معماری سلجوقی
سپتامبر 11, 2020
کاشی کاری های بقعه پیربکران
بررسی کاشی کاری های بقعه پیربکران
سپتامبر 11, 2020
تزیینات سنگی و حجاری بقعه پیربکران

تزیینات سنگی و حجاری بقعه پیربکران

تزئینات سنگی 

سنگ به‌عنوان مصالح اصلی مورداستفاده در ساخت بنای بقعه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. شالوده‌ی اصلی بنا تا ابتدای طبقه‌ی سوم به‌طور عمده از لاشه‌سنگ غوطه‌ور در ملات بوده و ازاین‌رو آن را با سایر بناهای هم‌دوره متمایز ساخته است، اما تزیینات سنگی و سنگ‌های پرداخت‌شده در بقعه کم و صرفاً محدود به سنگ‌های قبر داخل اتاق مقبره می‌گردد.

سنگ‌قبر محمدان بکران، شامل قطعات سنگی بزرگ و کوچکی است که با قرار گرفتن در کنار یکدیگر حجم بزرگ و برجسته‌ای را با سه نوع تزیین مختلف بر پایه‌ی هنر حجاری شکل داده است، قرار گرفتن این قطعات سنگی در کنار یکدیگر و فضای خالی داخل آن اطلاق کلمه‌ی صندوق سنگی قبر را منطقی‌تر می‌سازد

کتیبه‌های حجاری‌شده 

 سنگ‌قبر دارای چهار کتیبه‌ی مشخص به خط ثلث است که همگی دارای نقطه بوده و از این حیث خود را از سایر کتیبه‌های بنا جدا می‌سازند، درعین‌حال اندک نقوش تزیینی پراکنده‌ی به‌کاررفته بر سطح آن قابل‌تأمل است. کتیبه‌ی لبه‌ی سطح شیب‌دار صندوق سنگی شامل آیات ابتدایی سوره یاسین هست. کتیبه‌ی دور صندوق سنگی که بر سه جانب شمالی، شرقی و جنوبی آن حجاری‌شده شامل آیاتی از سوره‌ی بقره آیه‌الکرسی بوده و بسیار ساده حجاری‌شده است. 

کتیبه‌ی اصلی صندوق سنگی که در بالای سر قبر بر جانب غربی آن حجاری‌شده دارای دو بخش متفاوت است. قسمت تاج آن دارای صلوات کبیره بوده و بخش پایینی شامل عباراتی در منقبت و معرفی صاحب قبر، زمان دقیق فوت وی به تاریخ شب دهم ربیع‌الاول هفت‌صد و سه هجری قمری و امضاء استادکار حجار با مضمون  عمل سراج هست، کتیبه‌ی چهارم که بر جانب شرقی و پایین قبر حجاری‌شده یادگار ناتمامی است که با نهایت حوصله و ظرافت پس از رنگ گذاری با جوهر سیاه بر روی سنگ حجاری‌شده و بخش آخرآن شامل نام نویسنده ناتمام مانده است. متن آن شامل صلوات بر پیر است که در پایان به نام حجار ختم می‌شود. فشردگی کلمات در یکدیگر و آسیب دیدن سطح حروف قرائت کلیت متن را با اشتباه و دشواری همراه می‌سازد

نقوش تزیینی حجاری‌شده 

روی سقف صندوق سنگی و زیر کتیبه‌ی سوره یاسین از نقوش حجاری‌شده‌ی تزیینی بسیار زیبا و پیچیده‌ای استفاده‌شده است. در نگاه اول درهم‌پیچیدگی نقوش آن را به کتیبه‌ی کوفی تزیینی مشابه می‌سازد.

چند قطعه‌سنگ جداشده بر روی سنگ‌قبر کوچک‌تر در اتاق آرامگاه وجود دارد که آثار نقوش تزیینی و کلماتی به خط ثلث بر آن دیده می‌شود، و به علت شکستگی کلیت آن‌ها مشخص نیست

حجم‌های سنگی تراش یافته 

 سنگ‌قبر یا صندوق سنگی همان‌طور که قبلاً اشاره شد از اتصال چندین سنگ بزرگ و کوچک تراش یافته ساخته‌شده که در چهارگوشه‌ی این صندوق از سنگ‌های حجاری‌شده‌ای بافرم ستون نما استفاده کرده‌اند.

جامعه‌شناسی هنر سنتی (کلاسیک) اغلب به زمینه‌ای اجتماعی هنرمند تولیدکننده یا خود اثر هنری توجه داشت و درنتیجه، هنر پذیر (مصرف‌کننده) از حوزه‌ی پژوهش‌های آن به دورمانده بود. درحالی‌که رویکرد امروزی جامعه‌شناسی هنر به‌گونه‌ای هنر را موردپژوهش قرار می‌دهد که همچنان نخبه‌گرایی بر نظریات جامعه‌شناسی هنر برتری دارد و تعریف هنر نیز هنوز برآمده از رویکردهای گوناگون فلسفی و زیبایی‌شناسی است. اغلب در هر بحث جامعه‌شناختی از هنر، بخشی از بررسی‌ها به پاسخ این پرسش مهم اختصاص می‌یابد که «هنر چیست؟» اغلب هم پاسخ‌ها از موضع فلسفی یا زیبایی‌شناختی  است. 

کسی نمی‌کوشد همانند یک جامعه‌شناس به هنر به‌عنوان واقعیتی اجتماعی بنگرد و از ارزش‌گذاری‌های زیبایی‌شناختی یا معیارهای دستگاه‌های فلسفی بپرهیزد بلکه هنر را چون پدیده‌ای که در اجتماع وجود دارد و گروه‌های اجتماعی آن را می‌پسندد مورد ملاحظه و بررسی قرار می‌دهد. ا ز این تحول با گرایش دیگری از دهه‌های ۷۰ میلادی از گروهی که در دانشگاه بیرمنگام کنار یکدیگر گرد آمدند آغاز شد و تحت عنوان مطالعات فرهنگی به‌سرعت رونق و گسترش یافت. با ایجاد رشته‌های دانشگاهی در خصوص رسانه‌هایی مانند تلویزیون و فیلم بر اهمیت این پژوهش‌ها روزبه و روز افزوده شد.

 از سوی دیگر، فرهنگ که بیشتر خود بخشی از پژوهش‌های جامعه‌شناختی بود براثر رشد دانش‌هایی مانند انسان‌شناسی و مردم‌شناسی از دامنه افزون‌تری برخوردار شد و کم‌کم پژوهش‌های اجتماعی هنر جای خود را به مطالعات فرهنگی پیرامون هنر داد. هنرهای رسانه‌ای در کنار فرهنگ مردم بستد، مد، پوشاک، فعالیت‌های ورزشی و بدن‌سازی، آشپزی، بدن آرایی و بسیاری کاره‌ای دیگر که هرگز در نزد فرهنگ نخبگان با پیش نهی هنرهای زیبا، صرفاً سرگرمی و هنرهای مصرفی شمرده می‌شد به‌یک‌باره درهم ریخت. در نظر عموم مردم چنین تمایزی وجود ندارد و هنر و سرگرمی و هنرهای زیبا و هنرهای مصرفی درآمیخته‌اند. در ترکیبی از نظام عرضه و تقاضای سرمایه‌داری و خواست لذت طلبانه ی همگانی فرهنگ مردم‌پسند به‌تدریج شکل‌گرفته و چیزی به نام شیوه‌ی زیست ساخته است که همچون شبکه‌ای فراگیر تمام ابعاد زندگی انسان در شهرهای و امروزی را درمی‌نوردد.

اما برخلاف دوران گذشته‌ی سرمایه داری که نشانه‌های شمایلی (واقع‌گرایانه) درکنش های اجتماعی میان گروه‌ها با یکدیگر مبادله می‌شد، در جوامع فرا صنعتی کنونی، نشانه‌های نمادین در همه‌جا و از همه سو ما را احاطه کرده‌اند. اهمیت یافتن نشانه‌های نمادین در هنر وزندگی روزمره ویژگی اصلی شرایط خواص پست‌مدرن است و مطالعات فرهنگی با شدت تمام به بررسی آن مشغول است. اکنون زندگی روزمره حتی جنبه‌های مختلف زیبایی نیز در قالب نشانه‌های نمادین درآمده است

ویژگی دیگر هنر و زیبایی جوامع امروز که موردتوجه مطالعات فرهنگی است، آمیختگی و دور شده است، اختلاط‌های فرهنگی نژادی، قوسی باعث شده است که نسل جدیدی از فرزندان مهاجران در کشورهای مهاجرپذیر به وجود بیاید که هویت‌های متکثر و بسیار پیداکرده‌اند. ذوق و سلیقه زیبایی‌شناختی آنان نیز گاه به‌صورت نیروهای زیرزمینی و ضد و فرهنگ مسلط عمل می‌کند و در قالب شورشگری‌های موسیقایی جلوه گری می‌کند.

آنچه روشن است؛ دیگر بررسی هنر و زیبایی صرفاً موضوعی ساده و دانشگاهی نیست بلکه به حوزه‌ی بسیار گسترده‌ی اجتماع کشیده شده است علت آن را می‌توان چنین دانست که امروز همگان می‌کوشند از هنر و زیبایی بهره بگیرند و دیگر این امور در اختیار طبقات فرادست جامعه قرار ندارد سرمایه‌داری باعث گردید که هنر از انحصار نخبگان اجتماع خارج گردد و در اختیار همگان قرار گیرد اما این‌که موجب تنزل آن را فراهم ساخت یا خیره در پرسشی است که بهتر است جامعه شناسان نخواهند بدان پاسخ دهند و آن را به زیبایی شناسان و منتقدان هنری یا فلاسفه واگذار کنند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *