بررسی معماری و کاشی‌کاری دوره‌های تاریخی مختلف در ایران پارت اول

سیمان و فرآورده‌های
انواع سیمان تعاریف و فرآورده‌های آن
سپتامبر 21, 2020
کاشی کاری دوره صفویه
معماری و کاشی کاری دوره‌های تاریخی مختلف در ایران پارت دوم
سپتامبر 21, 2020
کاشی‌کاری ایلخانی

کاشی‌کاری ایلخانی

کاشی‌کاری در دوره ایلخانی

در دوره ایلخانی کاشی‌کاری به مثابه گچ‌بری رشد و نمو پیدا می‌کند و جزء لاینفک معماری ایلخانی می‌گردد و برای اولین‌بار در کل ساختمان بناها، کاشی‌کاری برای تزئین و آرایش به کار گرفته می‌شود. در گنبد سلطانیه هم در سطوح داخلی و هم در سطوح خارجی آن کاشی به کار گرفته می‌شود.

هرچند که در همان دوره ایلخانی کاشی‌کاری نمای داخلی آن با یک‌لایه استر گچی پنهان می‌گردد. کاشی کاران دوره ایلخانی در ابتدای کار به سبک و شیوه دوره سلجوقی کار می‌کردند اما به‌مرورزمان در این صنعت نوآوری‌هایی هم در زمینه نقوش و هم در شیوه ساخت پدید آوردند. علاوه بر این کاشی‌هایی با نقوش انسانی، حیوانی و اشعار غیرمذهبی در بناهای مذهبی نیز رواج پیدا کرد

همان‌طور که دکتر یعقوب اتینگهاوزن اشاره می‌کند: در دوره ایلخانیان به دلیل سیاست‌های مذهبی مغولان با نوعی آزادی عملی شعبان اثنی‌عشری مواجه هستیم. آرامگاه‌های این دوره بزرگ‌ترین گروه را در برگرفته و علت این امر، یکی توجه مردم به عارفان و صالحان مردم‌دوست و دیگری آزادی یافت شیعیان به دلیل تمایل برخی ایلخانان مسلمان به آیین شیعه است، از جمله الجایتو بنابراین طی این دوره ساخت بناهای آرامگاهی برای امام‌زادگان رشد می‌یابد و به دلیل اهمیت این دسته از بناهای با انواع هنرهای اسلامی از جمله کاشی‌کاری مزین می‌شوند، کاشی‌کاری دوره ایلخانی در ارتباط کامل با امام‌زادگان بوده و به‌طوری‌که در اکثر این بناها، مهم‌ترین زینت به شمار می‌آید.

نمونه قدیمی آن در بناهای مذهبی مربوط به کاشی‌های حرم حضرت معصومه (س) است که مشتمل بر خطوط برجسته به رنگ‌های مختلف و نقوش دیگر به امضای ابی طاهر و حامل تاریخ ۶۰۲ ه.ق است. بعد آن از کاشی‌های محراب حرم حضرت رضا (ع) که اکنون در دارالحفاظ قرار گرفته‌اند، می‌توان نام برد که به خط ثلث برجسته نشانگر آیاتی از قرآن و امضای ابی طاهر الحسن ابوزید و بانی آن عبدالعزیز آدم بن ابی النصر قمی است و تاریخ ۶۱۲ ه.ق را دارد. در سال ۶۵۹ ه.ق نیز مجموعه‌ای از کاشی‌های ظریف و عالی به شکل ستاره و صلیب (چلیپا) برای مرقد امامزاده یحیی در ورامین تهیه شده این کاشی‌های دارای طرح‌های پر برک خلاقانه، بسیار عالی و درخشان هستند.

نقش کاشی در دوره ایلخانی

نقش مهمی که کاشی در دوره ایلخانی ایفا می‌کرده، مربوط به پوشش محراب‌ها می‌شده است به‌طوری‌که محراب امامزاده یحیی در ورامین به سال ۷۰۵ ه.ق که امضای محمد بن ابی طاهر بر روی آن آمده، با کاشی زرین‌فام زینت داده شده است. محراب امامزاده علی بن جعفر قم با کاشی (کاشی معرق)، گچ‌بری و نقاشی تزئین شده و تاریخی به سال ۷۳۴ ه.ق رغم عمل یوسف بن علی بن محمد بن ابی طاهر را دارد و محراب زرین‌فام بقعه شیخ عبدالصمد اصفهانی در نطنز که امروزه باید در موزه‌هایی چون موزه برلین و ویکتوریا – آلبرت لندن به سراغشان رفت. نه‌تنها محراب، خود ساختمان مقبره نیز طی دوره ایلخانی پوشیده از کاشی متنوع و رنگین می‌شد؛ کاشی‌کاری‌های معرق خوش‌رنگ امامزاده قاسم عجب‌شیر (قرن ۸ ه ق) که امروزه تنها سرداب سنگی آن باقی‌مانده، شکوه کاشی‌های ایلخانی را در منطقه آذربایجان به نمایش درمی‌آورد. از دیگر بناها با تزئین کاشی معرق مربوط به دوره ایلخانی می‌توان به امامزاده بابا قاسم در اصفهان اشاره کرد.

نمونه‌های دیگر کاشی‌کاری معرق را در درون آرامگاه آبش خاتون شیراز به ارتفاع دو متر در ازاره آن و دورتادور نمای بیرونی آن به‌کاررفته است. کاشی‌های هشت‌گوش فیروزه‌ای و خشتی سی سانتی با حاشیهٔ برجسته گل‌وبوته بر بدنه ازاره امام‌زادگان سلطان سید اسحاق ساوه (قرن هفتم ه.ق) و همچنین بر مرقد ایشان و کاشی‌های فیروزه‌ای فام برجسته با نقش کشکولی داخل حرم امام زاده شاهزاده ابراهیم و شاهزاده محمد شهر رضا خودنمایی می‌کند. 

کاشی‌های خشتی هشت ضلعی کوکبی به تاریخ ۶۶۸ ه.ق با نقوش انسانی که در نوع خود بی‌نظیر است، در امام زاده شاهزاده اسماعیل قم و کاشی‌های کوکبی نوع شش‌ضلعی و مثلثی منقش به نقوش طلایی بر زمینه سفید از نفیس‌ترین کاشی‌های دوران مغول را بر روی ضریح امام زاده حبیب بن موسی کاشان (نیمه دوم قرن هفتم) قرار داده‌اند بر بدنه بنای امام زاده سید علی نائین (اواخر قرن ۷ ه.ق) کاشی‌های ساخت نائین با اشعار فارسی نیز نقش بسته است.

مهم‌ترین عنصر تزئین در دوره ایلخانی

به‌طورکلی در امامزاده‌های زیادی از دوره ایلخانی می‌توان کاشی را به‌عنوان عنصر مهم و تزئین اصلی بنا به‌وضوح مشاهده کرد و باید اذعان کرد که طی این دوره ساخت بناهای مذهبی از جمله مساجد و مقابر فزونی می‌یابد و استفاده از کاشی نیز برای بناها، چه به‌عنوان تزئین و چه به‌عنوان استحکام بنا به بالاترین درجه می‌رسد و سهم مقابر مذهبی، علی‌الخصوص آرامگاه‌های امامان و امامزادگان برای زینت یابی با کاشی‌کاری‌های متنوع، در کنار مساجد، در دوره ایلخانی از همه بیشتر بوده است.

معماری دوره تیموریان

تیموریان نیز همانند ایلخانان به ایجاد بناهای مذهبی و غیرمذهبی علاقه نشان دادند و از نظر طرح و شیوه معماری، از نقشه‌ها و طرح‌های متداول و رایج دوره‌های قبل، بهره می‌بردند. بناهایی که بر روی قبور یا پیرامون آنها برپا شده تقریباً چهل درصد کل بناهای دوره تیموری را به خود اختصاص می‌دهند.

آمار مذکور نشان می‌دهد که ساخت بناهای مذهبی طی دوره تیموری کاهش‌یافته است و مقابر این دوره بیشتر مربوط به شخصیت‌های غیرمذهبی بوده است که از جمله مهم‌ترین این دسته از بناها می‌توان به گور امیر تیمور و گورستان شاه زند در سمرقند اشاره کرد. البته ساخت مقابر مذهبی نیز که اغلب قبر عارفان دینی و سالکان طریقت و صوفیان را در برگرفته، نیز همچنان ساخته می‌شدند و مورد احترام مردم بوده‌اند اما به‌طورکلی طی این دوره باتوجه‌به این‌که مذهب رو به تصوف می‌نهد، ساخت آرامگاه برای امام‌زادگان نیز کم‌وبیش ادامه پیدا می‌کند.

در دوره تیموری با رشد پیشرفت در کاشی‌کاری به شیوه معرق و فراگیر شدن آن، اکثر ساختمان‌های این دوره چه بناهای مذهبی و چه بناهای غیرمذهبی با این نوع از کاشی پوشش داده شده‌اند که بهترین نمونه‌های آن را می‌توان در گور امیر تیمور، مقبره گوهرشاد هرات و مسجد گوهرشاد مشهد مشاهده نمود. در اواخر این دوره نیز کاشی هفت‌رنگ کم‌کم جایگزین کاشی معرق شد. به جرأت می‌توان گفت که در هیچ دوره‌ای از ادوار قبل به‌اندازه دوره تیموری به پیرایش و آرایش بنا چه در نمای داخلی و چه در نمای خارجی پرداخته نشده است. این آرایش و پیرایش ازیک‌طرف در ارتباط با کاخ‌ها و عمارات تیموری همچون کاخ آق سرای و… بوده و از طرف دیگر در بطن کامل معماری مذهبی، همچون مساجد و آرامگاه‌ها بوده است.

بررسی مهم‌ترین بناها با تزئینات کاشی‌کاری در دوره تیموریان 

مهم‌ترین تزئینات کاشی‌کاری این دوره مربوط به آستان قدس رضوی بوده است. در این دوره در سمت قبله حرم مطهر به سال ۸۲۱ ه.ق، نخستین مسجد جامع شهر مشهد به نام مسجد گوهرشاد برپا می‌گردد سپس بنای دارالحفاظ بین حرم و مسجد مذکور، دارالسیاده، بزرگ‌ترین رواق اطراف حرم واقع در مغرب دارالحفاظ و سرانجام تحویل خانه یا خزانه در مشرق دارالحفاظ برپا می‌گردد. در پیرامون مجموعه نیز در زمان شاهرخ، سه مدرسه پریزاد و بالاسر و دودر ساخته می‌شود و در زمان سلطان حسین بایقراء و به کوشش امیرعلی شیر نوایی صحن کهنه و اساس ایوان طلا به وجود می‌آید که اغلب این بناها با کاشی‌کاری‌های معرق با انواع نقوش هندسی مختلف و طرح‌های اسلیمی، شاخ و برگی، گل و پوشش داده شده بودند.

 در امام زاده فردوسی مشهد از همین دوره که نسب او بنا به اعتقاد مردم به امام موسی‌بن‌جعفر (ع) می رسد. کاشی‌های زرد و آبی زینت‌بخش گنبد آن شده است در بنای امام زاده شاه سواران کاشان با کتیبه‌هایی به تاریخ ۸۸۷، ۹۰۱ و ۹۰۳ ه.ق کاشی‌کاری پرکاربردتر شده و کاشی‌های فیروزه‌ای‌رنگ بر گنبد آن و کاشی منقوش ختایی با لعاب فیروزه‌ای بر روی کف در ورودی شرقی، نقش بسته است.

کاشی‌های مسدس لاجوردی با حاشیه سفید از قرن نهم هجری یعنی دوره تیموری بر بدنه اتاق مرقد امام زاده عبدالله بافق و بر روی جزرهای سر در ورودی و بالای سر در امام زاده علی قزوین نیز که قدیمی‌ترین تاریخ آن مربوط به دوره تیموری است، تزئینات کاشی با طرح‌های هندسی انجام‌گرفته است در امام زاده صالح ساری نیز که قدیمی‌ترین تاریخ موجود در آن به سال ۸۴۶ و ۸۸۴ ه.ق است؛ در زمان ساخت احتمالاً کاشی‌های زیبایی داشته که امروزه باقی نمانده و از بین رفته است.

همان‌طور که از نظر گذرانده شد، مقابر مذهبی دوره تیموری نیز مزین به تزئینات کاشی‌کاری بوده‌اند و در مقابر نواحی شمالی کشور در این دوره نیز همانند ادوار قبلی، کاشی به‌ندرت مورداستفاده قرار گرفته و این مرتبط با شرایط آب‌وهوایی این منطقه بوده است که برای مثال می‌توان به امام زاده عباس، امام زاده عبدالرحمن منصور و ابراهیم و امام زاده عبدالله قاسم ساری و همچنین به امام زاده عبدالله بهشهر مربوط به همین دوره، اشاره کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *