معماری و کاشی کاری دوره‌های تاریخی مختلف در ایران پارت دوم

کاشی‌کاری ایلخانی
بررسی معماری و کاشی‌کاری دوره‌های تاریخی مختلف در ایران پارت اول
سپتامبر 21, 2020
تأثیرات روان‌شناختی نور بر انسان
تأثیرات روان‌شناختی نور بر انسان
سپتامبر 21, 2020
کاشی کاری دوره صفویه

کاشی کاری دوره صفویه

نگاهی به کاشی کاری‌ صفویه 

در دوره صفوی کاشی جای خود را پیدا کرد و به اوج زیبایی و کارکرد خود رسید. در این دوره توفیقاتی که در زمینه کاشی‌سازی به دست آمد تا این حد بود که نفوذ دائمی خود را بر تزئین معماری از جهات فنی، غنای مجموعه رنگ‌ها و گسترش فهرست نگاره‌ها محفوظ دارد و تا جایی پیش رفت که این هنر به درجه‌ای از شوکت، عظمت، فلسفه، اصول، خلاقیت، حکمت، ابداع و ارزش‌های بی‌پایان نایل آمد.

ازآنجاکه کاشی معرق از لحاظ اقتصادی مقرون‌به‌صرفه نبود و مخارج زیاد و دقت بیشتری برای آماده شدن آن لازم بود، هنرمندان عصر صفوی نقوش معرق را به طرز جالبی بر کاشی‌های مربع انتقال دادند و به نام کاشی هفت‌رنگ برای تزئین بناها استفاده کردند با وجود این کاشی معرق هم در اوایل دوره صفوی و هم در دوره‌های بعد مورداستفاده قرار می‌گرفت و استفاده از کاشی هفت‌رنگ از زمان شاه‌عباس در بناها اعم از مذهبی و غیرمذهبی فزونی یافت.

در دوره صفوی بهترین کاشی‌ها در مساجد باشکوه این دوره و در مرقدهای متبرکه امام‌زادگان مورداستفاده قرار گرفت؛ صحن عتیق حرم امام رضا (ع) با کاشی‌کاری دوره صفوی امروزه نیز چشم هر بیننده‌ای را به خود مشغول می‌سازد. ازاره داخل حرم شاهزاده حسین قزوین، فرزند امام رضا (ع)، نیز با کاشی‌های خشتی هفت‌رنگ با کتیبه‌هایی به خط ثلث در زمینه لاجوردی مربوط به دوره صفوی، زینت داده شده، کاشی‌کاری پرشکوه این دوره گنبد و مناره مجموعه بناهای مذهبی مشهد اردهال و بقعه محمد هلال کاشان را پوشانده شده است.

دلیل شکوه بناهای مذهبی صفویه

شاهان صفوی باتکیه‌بر مذهب تشیع و ملیت توانسته بودند قدرت را به دست بگیرند و کوشیدند خود را دوستدار اهل‌بیت (ع) نشان‌دهنده ازاین‌رو به شکوفایی زیارتگاه‌های امامان شیعه در عراق و ایران همت گماردند. دکتر غروی با اشاره به کم‌رنگ شدن سنت تصوف در دوره صفوی، می‌نویسد: دوره آرامگاه‌سازی برای صفویان به پایان رسید و عصر امام‌زادگان فرارسید و بسیاری از امامزاده‌های موجود در ایران موجودیت فراموش شده خود را بازیافتند.

باتوجه‌به این‌که هنر تزئینی و اصلی معماری صفوی کاشی‌کاری بوده، امام‌زادگان این دوره نیز سراسر، چهره کاشی به خود می‌گیرند؛ تزئینات کتیبه‌های کاشی در امام زاده ابراهیم اصفهان و در امام زاده احمد اصفهان (اصل بنا مربوط به ۵۶۳ ه. ق) و همچنین در امام زاده اسماعیل اصفهان در نوع خود بی نظیرند؛ بر روی گنبد امام زاده اسماعیل قم (اصل بنا از دوره ایلخانی) کاشی‌های فیروزه‌ای عصر صفوی نقش بسته و مناره‌های امام زاده اسماعیل ساوه نیز به دست هنرمندان عصر صفویان با کاشی زینت داده شده است کاشی‌کاری معرق در کنار کاشی‌های معقلی و کاشی‌های هفت‌رنگ صفوی در هماهنگی بی نظیری با یکدیگر، بنای امامزاده ابو احمد قم را پوشانده‌اند و امام زاده شاهزاده حسین قزوین (قرن ۹ ه.ق) همان‌طور که ذکر شده اوج هنر کاشی‌کاری صفوی را به نمایش درآورده است.

معماری در دوره زندیان و قاجار

با سقوط صفویان و روی کار آمدن زندیان عمارت سازی به‌ویژه در شیراز ازسرگرفته شد و تزئیناتی که در بناهای این دوره به کار می‌رفت، همان سبک و اصول دوره صفویه، اما با کیفیت نازل‌تر بود. با روی کار آمدن قاجاریه باوجودآنکه قاجاریه برخلاف صفویه، حکومتی غیردینی بود، سیر تکامل فرهنگ تشیع در مردم ایران ادامه یافت و دوره قاجاریه با همه مشکلاتش برای مردم ایران دوره تکامل و بیداری بود. طی این دوره ارتباطات گسترده با غرب و تلاش کارگزاران دولتی درجهت غربی کردن فرهنگ، هنر و مذهب مردم، ایرانیان متعهد را از توجه به بزرگان دینی خود بازنداشت.

 به نوشته دیولافوا که در عصر قاجاریه از ایران دیدن کرده است: علمای روحانی و پیشوایان مذهبی که عموماً آنها را مجتهد می‌گویند، همیشه در نزد ایرانیان یک مقام و منزلت بسیار عالی داشته و دارند. تمامی عوامل طی دوره قاجار دست‌به‌دست هم داد تا در این دوره نیز مانند سایر ادوار اسلامی ایران، مردم بیش‌ازپیش به ائمه اطهار متوسل شوند و در سایر نقاط، حتی در روستاها نیز مقابر زیادی مربوط به امام‌زادگان بنا شود و مورد زیارت عوام قرار گیرد. اهمیت امام زاده‌ها در این دوره نیز به‌مانند ادوار پیشین، تزئینات مفصل را موجب شد و کاشی‌کاری در این دوره نیز نقش اصلی را ایفا کرد.

کاربرد کاشی لعابی در بناهای دوره قاجار

در این دوره فتحعلی شاه و ناصرالدین‌شاه تعدادی بناهای تاریخی با پوشش وسیع کاشی ساختند، از جمله روش‌های این دوره اجرایی شامل کاشی هفت‌رنگ زیر لعابی می‌شد که گاهی با طرح قالبی ترکیب می‌گردید هنرمندان دوره قاجار، صاحب سنتی تکامل‌یافته در صنعت کاشی‌کاری شده بودند که ضمن اشتغال، اجرای برنامه‌های ساختمانی حکام توسعه و کاربرد بیشتر یافت در دوره قاجاریه کاشی سازان با الهام گرفتن از طبیعت کاشی‌هایی با گل و برگ و رنگ‌های متنوع ساختند. 

در این دوره کاشی‌کاری به‌قدر دیگر هنرها پیشرفت نداشت اما در بعضی از نقاط ایران، توسط استادکاران کاشی‌های خوبی نیز ساخته می‌شد. از جمله می‌توان به کاشی‌کاری صحن اتابکی حرم حضرت معصومه (س) اشاره کرد و باید گفت که کاشی‌کاری این دوره ظرافت دوره‌های قبل را ندارد. در این دوره و دوره قبل از آن یعنی دوره زندیه رنگ‌های جدید به همراه آن طرح‌های جدید نیز وارد هنر اصیل کاشی‌کاری ایرانی شد، اما تمام عوامل موجود باعث آن نشد که نقش‌ونگار کاشی در معماری امام‌زادگان کم‌رنگ‌تر شود.

نگاهی به بناهای مذهبی قاجار

مقابر مذهبی دوره قاجار نیز همچون موزه‌ای تنوع کاشی‌کاری و نقوش آن را به معرض نمایش درمی‌آورند. در این دوره به‌مانند دوره صفوی از هر دو نوع کاشی‌های هفت‌رنگ و معرق بهره می‌بردند. در حرم مطهر حضرت معصومه (ع) در ساختمان‌های شرقی و غربی و صحن جدید آن (صحن اتابکی) که مربوط به قاجاریان است و همچنین در بعضی قسمت‌های دیگر با کاشی هفت‌رنگ زینت داده شده و تالار ورودی به بقعه شاهزاده حسین قزوین نیز در زمان قاجاریه با تزئینات کاشی‌کاری اضافه شده است در امام زاده ابوالحسن کرج از دوره قاجاری، کاشی‌های هفت‌رنگ در ایوان مقابل بقعه به کار گرفته شده است و در امامزاده شاهزاده احمد و علی حارث قم کاشی‌های معرق مربوط به زمان فتحعلی شاه قاجار زینت‌بخش دیوارهای آن بوده است.

در امامزاده شاهزاده اسماعیل قم (اصل بنا از دوره ایلخانی) کاشی‌کاری دوره فتحعلی شاه بر روی مرقد شریف آن نقش بسته است. گنبد امامزاده حسن تهران مزین به کاشی‌های دوره قاجار بوده و امام زاده زید تهران نیز که در آن دوره بازسازی کامل بر روی آن صورت‌گرفته با کاشی پوشش داده شده است. 

امام زاده بکشلو یا امام زاده محمد و ابراهیم ارومیه که مهم‌ترین امام زاده آذربایجان غربی است. کاشی‌های هفت‌رنگ دوره قاجاری زینت‌بخش آن بوده هرچند که امروزه با کاشی‌های جدیدی مزین شده است و بی‌شمار امام زاده این دوره و ادوار قبل را می‌توان نام برد که در دوره قاجار مرمت و بازسازی شده‌اند و کاشی بر بدنه آنها به‌عنوان مهم‌ترین عنصر تزئینی خودنمایی می‌کند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *