چگونگی حضور نور طبیعی در معماری سنتی ایران – پارت دوم

چگونگی حضور نور طبیعی در معماری سنتی ایران

کنترل‌کننده‌های نور 

جلوگیری از تابش نور آفتاب با رواق

فضایی است مشتمل بر سقف و ستون که حداقل در یک طرف مسدود باشد و انسان را از تماس با بارش و تابش نور آفتاب مصون می‌دارد و در مناطقی که شدت نور و حرارت خورشید زیاد باشد نور مناسب و ملایمی را به داخل عبور می‌دهد و در این صورت روشنائی از طریق غیرمستقیم یا با واسطه خواهیم داشت.

تابش بند

تابش بند یا تاووش بند یا آفتاب شکن تیغه‌هایی به عرض ۶ الی ۱۸ سانتی‌متر است که گاهی ارتفاعی تا حدود ۵ متر دارد و با کمک گچ و کسی آن‌ها را می‌ساختند، معمولاً در بالای در و پنجره کلافی می‌کشیدند که در واقع تابش بند افقی بوده و اصطلاحاً به آن سرسایه می‌گفتند و توسط آن ورود آفتاب به درون فضا را کنترل می‌کردند

سایه‌بان‌ها

ایجاد سایه بر روی پنجره‌ها از تابش مستقیم آفتاب به سطح پنجره جلوگیری کرده و در نتیجه حرارت ایجاد شده ناشی از تابش آفتاب در فضای پشت آن به مقدار قابل‌ملاحظه‌ای کاهش می‌یابد سایه‌بان‌ها ممکن است اثرات گوناگونی از قبیل کنترل تابش مستقیم آفتاب به داخل، کنترل نور و تهویهٔ طبیعی داشته باشند. کارایی سایه‌بان‌ها متفاوت بوده و به رنگ و محل نصب آنها نسبت به پنجره و هم چنین شرایط تهویهٔ طبیعی در ساختمان بستگی دارد سایه‌بان‌ها به انواع ثابت، متحرک و همچنین سایه‌بان‌های طبیعی مثل درختان تقسیم می‌شوند.

سرادق

سایه بنا بر سرا که پردهٔ آن بر خرپاهایی که بر بالای سرانشانید بودند کشیده می‌شد و بدین ترتیب مانع تابش بند خورشید به درون سرا می‌شد.

ساباط

کوچه‌ای سرپوشیده که هم در شهرهای گرمسیری و هم سردسیری به چشم می‌خورد. در شهرهای گرمسیری مجبور بودند کوچه را تنگ و دیوار را بلند بگیرند و برای ایجاد سایه ساباط می‌گذاشتند.

پرده

استفاده از پرده‌های ضخیم برای جلوگیری و تنظیم نور خورشید برای ورود به ساختمان از دورهٔ صفویه معمول بوده و هم چنین در دورهٔ قاجار نیز از آن استفاده می‌شد. این پرده‌ها معمولاً از جنس کرباس و یا ابریشم بوده و به‌صورت یک لا و دو لا استفاده می‌شدند و به طور معمول در جلو ایوان‌ها و ارسی‌ها نصب می‌شد. بالاکشیدن این پرده‌ها توسط قرقره و بندهایی بوده که به طور هماهنگ تمام قسمت‌های آنها را یکنواخت جمع می‌کرده است چون این پرده‌ها معمولاً ضخیم و سنگین بوده و غیر از این نمی‌شد آنها را بالا کشید. 

انواع نورگیرها

شباک

هوای متغیر ایران، آفتاب تند و روشن بادوباران، توفان و گردباد و عقاید خاص و مذهبی ایجاب می‌کرده که ساختمان علاوه بر در و پنجره پرده‌ای با شباکی برای حفاظت درون بنا داشته باشد. درون ساختمان با روزنه‌ها و پنجره‌های چوبی با گچی و پرده محفوظ می‌شد و بیرون آن را با شبکه‌های سفالی با کاشی می‌پوشاندند، این شبکه‌ها شدت نور را گرفته و نور ضعیف‌تری از لابه‌لای آن ایجاد می‌شود. انحراف پرتوهای نور در اثر برخورد با کنارهای منقوش شبکه سبب پخش نور شده و به یکنواختی و پخش روشنایی کمک می‌کرد. ضمناً علی‌رغم آنکه تمام فضای بیرون از داخل به‌راحتی قابل رویت بود از بیرون هیچ‌گونه دیدی در طول روزبه داخل نداشت.

نور در و پنجره‌های مشبک

پنجره معمولاً برای دادن نور، جریان هوا و رویت مناظر بیرون بدون بر هم زدن خلوت اهل خانه است. در مناطقی که نور خورشید شدید است، پنجره باید متناسب با شدت نور ساخته شود. پنجره‌های مشبک تعادلی بین نور خارج و داخل ایجاد می‌کند، تعادلی که وقتی از داخل نگاه کرده شود. جلوی نور شدید آفتاب را می‌گیرد و مانع خسته شدن چشم در مقابل نور شدید خارج می‌شود. طرح‌هایی که در ساختن پنجره‌های مشبک به کار برده می‌شود اغلب به‌گونه‌ای است که نور داخل اتاق را تنظیم می‌کند. پنجره‌های مشبک نور شدید خارج را پخش کرده و آن را تعدیل می‌کنند و وقتی نور بیرون شدید نیست همهٔ آن را به داخل اتاق عبور می‌دهند. گاهی برای در و پنجره‌های مشبک شیشه نیز به کار برده می‌شود (به درهای مشبک، در و پنجره گفته می‌شود). در و پنجره و روزنه‌های مشبک چوبی، سفالین و گچین در زمستان با کاغذ روغن‌زده مسدود و در تابستان باز می‌شد.

روزن

روزن و پنجره را نمی‌توان از هم تفکیک کرد. در واقع روزن را می‌توان یک پنجره کوچک دانست که معمولاً در بالای در و گاهی در دو سوی آن برای گرفتن روشنایی و تأمین هوای آزاد برای فضاهای بسته به کار می‌رفته است. به‌عبارت‌دیگر روزن به سوراخ‌هایی اطلاق می‌گردید که در کلاله و یا شانه طاق‌ها تعبیه می‌شده است، روزن گاهی با چوب و گاه با گچ و سفال ساخته می‌شده و اغلب ثابت بوده است. در بناهایی که دارای بافت مرکزی و درون‌گرا بودند و از سقف هشتی و یا از نقطه‌ای دیگر نور کافی برای هشتی تأمین می‌شده در بالای در ورودی روزن قرار می‌دادند.

ارسی

ارسی پنجره مشبکی است که به‌جای گتن روی پاشنه گرد، بالا می‌رود و در محفظه‌ای که در نظر گرفته شده جای می‌گیرد. ارسی معمولاً در اشکوب کوشک‌ها و پیشخان و رواق ساختمان‌های سردسیری دیده می‌شود. نقش شبکه‌ای ارسی، معمولاً مانند پنجره و روزن‌های چوبی است.

جام خانه

در کلاله گنبدها و کلمبه های گرمابه‌ها و غلام خانهٔ رباط‌ها و رسته‌ها و بازارها هنوز روزن‌هایی وجود دارد که با چند حلقهٔ سفالین به‌صورت قبه یا کپهٔ برجسته‌ای درآمده‌اند. در این قسمت حلقه‌های سفالین را در کنار هم چیده‌اند و در زمستان‌ها جام‌های گرد شیشه‌ای مانند ته قرابه در میان حلقه‌ها کار می‌گذارند و تابستان‌ها یک یا کلیه آنها را برمی‌دارند، امروزه هم برای روشنایی سرپوشیده‌هایی که مناسبت فصل باید گاهی سرد و گاهی گرم باشد مناسب‌ترین وسیله است و بر فراز بام گرمابه‌ها جای خود را حفظ کرده است.

هورنو نورگیری

به نورگیری بالای سقف گفته می‌شود چون در نزدیکی‌های تیزه گنبد امکان اجرا به‌صورت بقیهٔ قسمت‌ها مسیر نیست؛ لذا در نزدیکی‌های تیزه سوراخ را پر نمی‌کنند تا در بالای طاق کار نور رسانی را انجام دهد. مثلاً در پوشش بازارها اکثراً سوراخ هورنو باز است تا عمل روشنایی و تهویه صورت پذیرد.

روشن‌دان

در بناهایی که استفاده از پنجره در دیوارها ممکن نبوده مثل بازارها و سایر بناهای عمومی، معماران در قسمت «خورشیدی کاربندی» روزن‌هایی ایجاد کرده‌اند که عبور مناسب و تهویه را به بهترین وجه میسر می‌ساخته است و به آن روشن‌دان می‌گویند. روشن‌دان‌ها معمولاً به شکل یک کلاه‌فرنگی بوده و عمود بر قسمت خورشیدی کاربندی ساخته می‌شوند و برخی از آنها دارای شیشه بوده، بعضی از آنها زمینهٔ چندضلعی دارد، مثل روشن‌دان حوض‌خانه کاخ هشت‌بهشت اصفهان.

فریز و خونون در ساختمان

خوون یک نقش تزئینی است که با تکه‌های آجر تراشیده و موزائیک آن را پدید آورده‌اند. آن‌گاه روی آن را با خاک و سریشم رنگ‌هایی که در آب حل کرده‌اند به رنگ‌های گوناگون رنگرزی می‌کنند و در پیشانی ساختمان، میانه ستون‌ها و فریز دره چیده می‌شود. برای ورود روشنایی و هوا به اتاق‌ها لوله‌های گلچین را سوراخ کرده و نقش‌هایی پدید آورده و آن لوله‌ها را در بالای درها و پنجره‌ها مینشانیدند.

 نورگیری کاربندی و مقرنس

در فضاهایی که نورگیری و در نتیجه روشنائی فضا از طریق سقف انجام می‌شود، نور به طور مستقیم وارد فضا شده و فقط بخشی از آن را روشن می‌نماید کاربندی و مقرنس به‌غیراز زیبایی برای بهره‌گیری هرچه بیشتر از نور خورشید نیز استفاده می‌شود به‌این‌ترتیب که موجب می‌شود به‌این‌ترتیب که موجب می‌شود در جهات مختلف از مسیر خود منحرف شده و آن را به‌صورت پخش شده به داخل راه می‌دهد در این صورت در داخل بنا روشنائی یکنواخت و غیرمتمرکزی خواهیم داشت که حجم بیشتری را در برمی‌گیرد.

نقش هشتی در نور رسانی به بنا

بعد از ورود به ساختمان به علت شدید بودن نور در بیرون می‌بایست نور شکسته شود، تا داخل ساختمان حالت نامطلوبی از نظر وارد شونده نداشته باشد. یکی از عوامل مهم معماری در تقسیم و شکست شدت نور، هشتی‌های ورودی هستند که گردو یا چندضلعی ساخته می‌شدند. در بالای هشتی معمولاً نورگیری وجود دارد که نور متمرکز ملایمی را در ساعات مختلف روزبه داخل انتقال می‌دهد به‌کاربردن این شیوه برای تنظیم و متعادل کردن نور و حرارت از ویژگی‌های معماری سنتی، به‌ویژه در حاشیه کویر است.

انواع طاق‌ها، قوس‌ها و فیلپوش ها نیز در چگونگی نورگیری در داخل بنا سهم به سزایی دارند، وجود فیلپوش منجر به ایجاد سه منطقه تمایز ساختمانی در قسمت گنبدها شده است.

منطقه سوم همان گنبد اصلی است که گاهی در محورهای آن پنجره‌های کوچکی باز می‌شد و به نورگیری با کمک می‌کرد ابداع شیوهٔ طاق و تویزه باعث شد تا بار سقف مستقیماً بر روی جرزها عمل کند و دیوارها و طاق‌ها سبک شده و آنها را شکافته و پنجره در آن قرار دهند و به این طریق نور فراوان و غیرمستقیم حاصل می‌شود. 

طاق‌های آهنگ نیز یا دارای پنجره‌های جانبی است و یا در بالای آنها گنبدهای کوچکی با پنجره‌های تعبیه شده است. در طاق چهاربخش نیز که از تقاطع دو طاق آهنگ هم ارتفاع و هم‌عرض حاصل می‌شود نیز می‌توان روزنه‌های وسیعی ایجاد کرد. طاق گهوارهٔ نیز به معمار اجازه می‌دهد که در فاصله میان دو قوس پنجره تعبیه کرده و روشنایی طبیعی داخل بنا را ایجاد کند عمل نورگیری در بناهای مختلف به اشکال گوناگونی صورت می‌گرفت از جمله اینکه در حمام‌ها از طریق روزنه‌های متعدد و یا جام‌خانه ها برحسب درون‌گرا یا برون‌گرا بودن، نورگیری متفاوت بود.

هرچند که نور خورشید همیشه برای ایجاد روشنایی طبیعی در یک ساختمان موردنیاز است اما ازآنجاکه این نور سرانجام به حرارت تبدیل می‌شود باید میزان تابش نور موردنیاز برای هر ساختمان باتوجه‌به نوع ساختمان و شرایط اقلیمی آن تأمین شود چون اهمیت تابش آفتاب به نوع اقلیم منطقه و فصول مختلف سال بستگی دارد. در شرایط سرد حداکثر انرژی خورشیدی موردنیاز بوده و به ساختمان باید در جهتی قرار گیرد که بیشترین تابش آفتاب را دریافت نماید برعکس وقتی هوا گرم است جهت ساختمان باید به نحوی باشد که شدت آفتاب در دیوارهای آن به حداقل رسیده و نیز امکان نفوذ اشعه خورشید به فضاهای داخلی وجود نداشته باشد، به همین دلیل نحوهٔ نورپردازی بنا در اقلیم‌های مختلف مثل گرم و خشک و حاشیه کویر و اقلیم گرم و مرطوب و سردسیر متفاوت است و هرکدام در این مناطق برحسب اقلیم خاص خود نحوهٔ نورگیری و نورپردازی خاصی را می‌طلبد.